Sytze Steenstra Blog

Archive for the ‘vertalen’ Category

Vertalen: Niki de Saint Phalle

leave a comment »

"typisch Niki": een vrolijke fontein (die later nog zou worden aangesloten)

De laatste twee weken ben ik meerdere dagen aan het werk geweest in museum (“newseum”, zegt de directeur het liefst) Schunck in Heerlen, bij de voorbereidingen van de overzichtstentoonstelling van Niki de Saint Phalle. Ik heb in december drie teksten van en over Saint Phalle vertaald en geredigeerd voor de catalogus: een autobiografische tekst uit het Frans, een biografie uit het Engels en een kunsthistorisch opstel over Saint Phalle van Camille Morineau, conservator van het Centre Pompidou, uiteraard ook uit het Frans.

Bij het vertalen kwam ik keer op keer voor verrassingen te staan, en voor kwesties die ik nog nooit eerder was tegengekomen. De eerste tekst die ik vertaalde, “Mon Secret”, is een openhartig, emotioneel en tegelijk gestileerd verslag van de weerslag die seksueel misbruik door haar vader toen zij een meisje van elf was op haar heeft gehad. Omdat ik Niki de Saint Phalle, net als de meeste mensen, alleen maar beschouwde als een kunstenares die vrolijke, kakelbonte, dikke vrouwfiguren (Nana’s) en dito fonteinen maakte, kwam dit als een volslagen verrassing. De tekst is beklemmend. In de vorm van een brief aan haar dochter vertelt ze onverhuld over de eenzaamheid die er het gevolg van was, en over een opname, zo’n tien jaar later, in een psychiatrische inrichting waar ze een serie elektroshocks onderging.

Schunck had deze tekst eerder door een vertaalbureau laten vertalen, maar die vertaling had de emotionele lading van de tekst niet goed bewaard. Ik deed dus mijn best dat wel te doen. Vertalen is wel eens vergeleken met toneelspelen: je moet de tekst naspelen in een andere taal. De vergelijking laat zich met een korreltje zout nemen, maar het vertaalwerk had inderdaad iets beklemmends. En er deed zich een puzzel voor die nieuw voor mij was. In de tekst, die ik digitaal aangeleverd had gekregen, stonden nogal wat spelfouten. Nu kun je spelfouten onmogelijk vertalen, maar je kunt ze namaken, door in de Nederlandse tekst een gelijk aantal min of meer overeenkomstige spelfouten aan te brengen, en het vertaalbureau (waar ik verder niets van weet) had daar inderdaad voor gekozen. Moest ik dat ook doen? Waarom stonden die spelfouten daar eigenlijk? Ik heb nog even overlegd met Hans Kloos, een vriend die onder andere poëzie vertaalt (en schrijft), en daardoor gewend is aan zulke raadselachtige vertaalkwesties, maar hij had geen pasklare oplossing. Toch helpt zo’n telefoontje wonderbaarlijk goed om de aard van het probleem te verhelderen. Ik heb er uiteindelijk, in overleg met Schunck, voor gekozen de spelfouten niet na te doen; het leek me een soort misplaatste parodie. Later kwam ik erachter dat “Mon Secret” gepubliceerd is als handgeschreven boek, waarbij het schrift ieder moment overgaat in tekeningen; ik weet inmiddels ook dat Saint Phalle beter Engels dan Frans schreef, of tenminste, met veel minder spelfouten.

minder bekend, maar zeker zo typerend: 'Marilyn' (1964) van Niki de Saint Phalle (het werk zelf mocht niet gefotografeerd worden, daarom deze foto van de catalogus)

De volgende tekst die ik toegestuurd kreeg was een Engelstalige biografie. Rechttoe-rechtaan vertaalwerk: een typische kunstenaarsbiografie, dat wil zeggen, in hoofdzaak een lange lijst van tentoonstellingen, opdrachten en projecten. Dat is heel informatief bij iemand als Saint Phalle die met uiteenlopende kunstenaars, toneelregisseurs, filmregisseurs en ga zo maar door heeft samengewerkt. Maar: in de biografie werd geen woord gewijd aan de verkrachting door haar vader, wel aan haar getroebleerde schooljaren daarna, aan de opname in een inrichting, haar huwelijk en echtscheiding. Kan dat, is dat juist, vroeg ik me af, als degene over wie het gaat er zelf juist voor gekozen heeft dit voor haar verdere leven en artistieke loopbaan cruciale gegeven wel wereldkundig te maken? Ik dacht en denk van niet. Maar als vertaler kon en mocht ik natuurlijk ook niet zomaar een biografie gaan herschrijven. Na overleg met Schunck, waarvan de conservatoren weer overlegden met de Niki Charitable Art Foundation, kreeg ik toestemming een passage toe te voegen.

De derde tekst, door Camille Morineau, bracht weer zijn eigen puzzels, omdat Morineau het werk van Saint Phalle bespreekt tegen de achtergrond van andere vrouwelijke beeldhouwers en experimentele kunstenaars uit de begin van de jaren ’60, met name kunstenaars die werkten op het grensvlak van beeldhouwkunst en architectuur. Omdat er geen afbeeldingen van al die kunstwerken bij waren, en omdat ook Google niet altijd een foto oplevert, was het soms rondtasten naar de juiste terminologie, maar ach, dat hoort natuurlijk bij zulk vertaalwerk.

Omdat ik zodoende al aardig ingewerkt begon te raken in het werk van Niki de Saint Phalle, werd ik vorige week gevraagd om ook nog twee dagen mee te helpen om voor de afdeling educatie teksten te schrijven voor de rondleiding. Omdat ik nog niets gezien had van de speelfilms die Saint Phalle in de jaren zeventig heeft gemaakt, begon ik met het bekijken van twee films: “Daddy” en “Un rêve plus long que la nuit”. Hoewel de films natuurlijk enigszins gedateerd aandoen, hebben ze volgens mij niets verloren van hun kracht om te schokken. In beide films draait alles om seksueel geweld, wraakfantasieën, seksuele onderdrukking en oorlog, onomwonden en zonder iets te verdoezelen. (Als er schoolklassen worden rondgeleid, zal in ieder geval de monitor waarop “Daddy” te zien is, uit worden gezet.) Voortaan zal ik Niki de Saint Phalle eerder plaatsen tussen kunstenaars als Francis Bacon en Tracey Emin dan in de categorie onschuldige spiegeltjes-en-kralen kunst. Maar Saint Phalle is lastig in te delen; in de vroeg jaren zestig werkte ze niet alleen samen met Jean Tinguely en de Nouveaux Realistes, maar incidenteel ook met Robert Rauschenberg, Jasper Johns, Ed Kienholz, John Cage. Later doet ze soms aan Warhol denken in het vermarkten van haar werk en haar image, tot het lanceren van eigen parfum toe. Opvallend hoe de kunstwereld klaarblijkelijk nog steeds meer wegfiltert van het werk en van de prestaties van vrouwelijke kunstenaars dan van mannelijke.

Het was voor mij de eerste keer dat ik in een museum aan het werk was terwijl een tentoonstelling werd ingericht, en het was een eigenaardige ervaring om tijdens de preview voor genodigden rondleidingen te verzorgen en aan het eind van iedere rondleiding te zien dat er weer bordjes, zaalteksten of nummers op de muren waren aangebracht die er een half uur eerder nog niet waren.

 

 

 

Written by sytzesteenstra

2 maart 2011 at 23:16

Geplaatst in kunst, vertalen